عنوان :
پايبندي به دين دانشجويان
مقدمه
درادوار مختلف تاريخ بشري يكي از مولفه هاي مهم حيات اجتماعي انسان ها دين بوده است . كمتر جامعه اي را سراغ داريم كه دين با اشكال و تعاريف مختلف در هويت فردي و اجتماعي آن سهم وافري نداشته باشد. دين نه تنها از زندگي انسان امروزي كنار نرفته بلكه همچنان يكي از اركان مهم اجتماعات بشري باقي مانده است. به طوريكه تعميق تداوم حيات ديني از يك سو گرايش فطري و ذاتي انسان عصر كنوني از سوي ديگر موجب شده دين و گرايشات ديني در زمره مهمترين دغدغه هاي عصر كنوني باشد.
بازگشت جهاني انديشه هاي ديني و جنبش هاي اجتماعي يكي از غير منتظره ترين رويدادهايي است كه قرن حاضر با آن مواجه است. امري كه ظهور و بروز ديدگاهها و موانع مختلف در اين حوزه را به دنبال داشته است اين امر براي جوامع ديني همچون جامعه ما اگر چه فاكتور بسيار مثبتي قلمداد مي شود تلاشهاي بسياري را نيز در اين حوزه به ياري مي طلبد چرا كه حفظ و صيانت از روشهاي ديني – اسلامي و دفاع از حقانيت اين شريعت آسماني مسئوليت تك تك آحاد جامعه را خاطرنشان ساخته و وظايف خطير برنامه ميزان نظام را يادآور ميشود.
فصل اول
كليات
بيان مساله
رشد فزاينده هنجارها و ارزشهاي غير ديني وگاها ضدديني در كنار بي تفاوتي رو به گسترش جامعه در خصوص باورهاي مذهبي از جدي ترين مسائلي است كه در حال حاضر جامعه ما را با چالشهاي جدي مواجه ساخته است. آميختگي انگاره هاي ديني -مذهبي با ارزشها وهنجارهايي كه ماهيتا محتواي ديني نداشته و از عوامگرايي صرف ناشي مي شود ، باعث شده حقيقت دين بر اغلب اعضاء جامعه پوشيده مانده و بستر مساعدي را در جهت دين گريزي ودين ستيزي از سوي برخي اعضاء جامعه و بويژه تحصيل كردگان فراهم آورد بطوريكه براي پاره اي از افراد جامعه اين تصور قالبي را ايجاد كرده كه دين ودانش در تعامل با هم بوده و قابل تلفيق نمي باشند. اين مسائل درمحيط هاي آموزشي بويژه دانشگاه بيش از هر فضاي ديگري نموديافته است به گونه اي كه با گذرزمان شاهد كمرنگ شدن پايبندي دانشجويان به دين و سستي در اعتقادات مذهبي آنها هستيم . اين امر در كنار اهميت نقش سرنوشت ساز قشر تحصيل كرده جامعه درآينده كشورو چشم داشتها و مطالبات روزافزون جامعه از آنان براي پيشبرد اهداف جامعه در عرصه هاي گوناگون بويژه در بعد فرهنگي – كه مذهب از زير ساختهاي اساسي آن است ، بيشتر نمود مي يابد. آنهابيتبتتت
گذشته از آن عدم استفاده بهينه از سرمايه هاي مادي و معنوي موجود در محيط دانشگاه و بي توجهي مسئولين و برنامه ريزان آموزشي نسبت به اين سرمايه ها براي پرورش انديشه هاي ديني و تحكيم زير بناهاي مذهبي دانشجويان از مسائل مسلمي است كه پيشاوري جامعه است بويژه متأسفانه ذهنيت منفي برخي از اعضاء جامعه نسبت به محيط دانشگاه و مشخصاً دانشگاه آزاد در خصوص ضعف و سستي در پايبندي دانشجويان به دين و معارفت ديني در اين قبيل دانشگاهها باعث شده اين امر بيش از پيش مسأله ساز شود در كنار آن شكلگيري و رشد فضاي فكري دانشجويان در محيطي كه آنچنان كه انتظار مي رود عهده دار رسالت آموزش و تحكيم زيربناهاي ديني نيست علاوه بر آنكه پاسخي به كنكاش هاي ذهني دانشجويان در اين زمينه نداده و چالشي را مرتفع نمي سازد هزاران چالش جديد را ايجاد نموده و با انتقال آن به جامعه مسائلي جديدتري در سطح بسيار وسيع فراهم خواهد آورد.
اين مسائل توجه جدي و تدقيق روز افزون به بررسي ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه را به دين آشكار مي سازد چرا كه با اطلاع از ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه به دين و معارف ديني علاوه بر آنكه از مخاطرات آتي جامعه پيش گيري راه حل مناسبي براي مسائل مطرح شده در فوق پيش روي، قرار خواهد داد. اميد اينكه اين تحقيق و تحقيقاتي از اين دست گام مؤثري در اين راستا باشد.
ضرورت تحقيق:
دانشگاه با گسترش وسيع آموزشي و حجم زياد مخاطبانش از عرصه هايي است كه نقش كليدي در انديشه سازي و انديشه پروري در جامعه ها دارد. اهميت غير قابل انكار دانشگاه در تعميق ارزشها و هنجارهاي اجتماعي واقعيتي است كه به يقين از نگاه تيز بين مسئولين و سياست گذاران آموزشي پنهان نمانده و كوشش هاي گوناگون در اصلاح و بهبود كيفيت فضا و محتواي آموزشي در دانشگاه ها از مصاديق بارز آن است . ليكن تلاشهاي صورت گرفته از سوي مسئولين در مقايسه با اهميت سرمايه هاي مادي و معنوي كه دانشگاه چه در بعد مادي و چه در ابعاد انساني در اختيار سياست گذاران و متوليان امر آموزشي قرار مي دهد، بسيار اندك است لذا مغنتم دانستن اين سرمايه ها و استفاده بهينه از آنها از ضرورت هاي اساسي است كه لزوم تحقيق و پژوهش در ارتباط با ميزان مقيد و پايبندي دانشجويان به دين را آشكار مي سازد.
همچنين محيط دانشگاه از بهترين عرصه هايي است كه بستر لازم جهت ايجاد و ابقاء انديشه هاي ديني را در ذهن دانشجويان فراهم مي آورد و به دليل برخورداري از امكانات گوناگون فرصت آشنايي هر چه بيشتر و عميق تر دانشجويان با معارف ديني را در اختيار آنان قرار مي دهد از ديگر سوي كميت و كيفيت سرمايه انساني كه در اختيار دانشگاه است يعني دانشجو و بويژه شرايط خاص سني و روحي- رواني كه دانشجويان در سنين تحصيل در دانشگاه از آن برخوردارند قابليت انعطاف و تأثير پذيري بيشتري را در آنها ايجاد نموده كه اين مي تواند بعنوان مهمترين امكان توسط مسئوليت مورد استفاده بهينه قرار گرفته و به ارتقاء و رشد فكري دانشجويان در زمينه مسائل ديني كمك كند.
اين موارد در كنار انتظار جامعه از نقش غير قابل انكار دانشگاه در ايجاد زير بناهاي فكري و شخصيتي جوانان و مطالبات به حق جامعه از دانشگاه در تأمين فضاي فكري سالم و ترويج آن به ساير ابعاد زندگي اجتماعي دليل ديگري است كه دقت نظر در حوزه مذكور و بررسي هاي لازم در اين خصوص را مي طلبد. گذشته از موارد ذكر شده در فوق موج گسترده تبليغات منفي عليه باور داشتها و انكارهاي ديني در كشورهاي مسلمانان و بويژه در كشورها كه از سوي دشمنان و رسانه هاي خارجي به طور همه جانبه ذهن و فكر اقشار مختلف و بويژه جوانان را هدف قرار داده، واقعيتي است كه غفلت از آن عواقب وخيمي براي جامعه در ابعاد گوناگون به بار خواهد آورد لذا توجه به اين امر و مقابله با آن از طريق آگاهي از ميزان پابندي دانشجويان دانشگاه به دين و انگاره هاي ديني و برنامه ريزي اصولي در جهت حفظ و ارتقاء مؤلفه هاي ديني، ضرورت پرداختن به اين موضوع را بطور جدي خاطر نشان مي سازد.
اهداف پژوهش:
اهداف پژوهش حاضر در دو بعد اهداف كلي و اهداف فرعي قابل تجزيه است:
نخستين هدف كلي پژوهش حاضر عبارت است:
الف) عوامل درون دانشگاه مؤثر در پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين، كه اهداف فرعي زير را در بر مي گيرد.
1- بررسي ميزان تأثير ضوابط و مقرران مربوط به مسائل اسلامي در محيط دانشگاه بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
2- بررسي ميزان تأثير برگزاري مراسم مذهبي در ايام خاص در محيط دانشگاه بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
3- بررسي ميزان تأثير وجود امكانات لازم در جهت رشد فضاي فكري دانشجويان در محيط دانشگاه بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
4- بررسي ميزان تأثير كيفيت متون آموزشي دانشگاه بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
5- بررسي تأثير برگزاري مراسم مذهبي در ايام خاص در محيط دانشگاه بر ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
6- بررسي تأثير برگزاري مراسم نماز جماعت در محيط دانشگاه به ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
7- بررسي تأثير پايبندي اساتيد دانشگاه به دين و مؤلفه هاي ديني بر ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
8- بررسي تأثير كيفيت پوشش و وضعيت ظاهري اساتيد و ساير دانشجويان بر ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
دومين هدف كلي پژوهش حاضر عبارت است:
ب) بررسي عوامل برون دانشگاهي مؤثر در پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين كه اهداف فرعي زير را در بر مي گيرد:
1- بررسي تأثير تعامل و ارتباط با همسالات كم اعتقاد بر ميزان پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
2- بررسي تأثير ميزان مطالعه كتب مذهبي توسط دانشجويان دانشگاه آزاد بر پايبندي آنان به دين.
3- بررسي تأثير كيفيت پوشش دانشجويان دانشگاه آزاد بر ميزان پايبندي آنان به دين.
4- بررسي تأثير ميزان رعايت موازين اسلامي توسط دانشجويان دانشگاه آزاد بر ميزان پايبندي آنان به دين
5- بررسي ميزان تقيد و پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به فرائض ديني از جمله نماز و تأثير آن بر ميزان پايبندي آنان
6- بررسي تأثير سطح تحصيلات خانواده بر ميزان پاپبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين
7- بررسي تأثير منطقه سكونت دانشجويان دانشگاه آزاد بر ميزان پايبندي آنان به دين .
8- بررسي تأثير ميزان برخورداري دانشجويان دانشگاه آزاد از رفاه اقتصادي بر ميزان پايبندي آنان به دين.
فرضيات پژوهش:
فرضيه پژوهش حاضر با توجه به عوامل برون دانشگاهي و عوامل درون دانشگاهي مؤثر بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
الف: عوامل درون دانشگاه مؤثر در پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين.
1- اعمال ضوابط و مقررات در رابطه با مسائل اسلامي در محيط دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين
2- ايجاد فضاي ديني و مذهبي در محيط دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
3- وجود امكانات لازم در جهت رشد فضاي فكري در محيط دانشگاه درارتباط با مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
4- متون آموزشي دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
5- برگزاري مراسم مذهبي در ايام خاص در محيط دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
6- برگزاري مراسم نماز جماعت در محيط دانشگاه در ارتباط با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
7- پايبندي اساتيد به دين و مؤلفه هاي ديني در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
8- نوع پوشش و وضعيت ظاهري اساتيد در محيط دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
9- نوع پوشش و وضعيت ظاهري ساير دانشجويان در محيط دانشگاه در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
ب) عوامل برون دانشگاهي مؤثر در پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين:
1- تعامل و ارتباط با همسالان كم اعتقاد در ارتباط با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
2- ميزان مطالعه كتب مذهبي توسط دانشجويان در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
3- رعايت حجاب و موازين اسلامي از سوي دانشجويان در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
4- نوع پوشش و آرايش دانشجويان در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
5- ميزان تقيد و پايبندي به فرايض ديني از جمله نماز در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
6- سطح تحصيلات خانواده در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
7- منطقه سكونت به لحاظ شهري يا روستايي بودن در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
8-منطقه سكونت در شهر در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
9- ميزان درآمد در ارتباط مستقيم با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
10- ميزان برخورداري از رفاه اقتصادي در ارتباط با پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين قرار دارد.
11- نوع پوشش و ميزان رعايت موازين اسلامي توسط دانشجويان چه تأثيري بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين دارد.
12- ميزان تقيد و پايبندي به فرائض ديني از جمله نماز چه تأثيري بر پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين دارد.
13- سطح تحصيلات خانواده چه تأثيري به پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين دارد.
14- منطقه سكونت دانشجويان چه تأثيري به پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين دارد.
15- ميزان برخورداري دانشجويان از رفاه اقتصادي چه تأثيري به پايبندي دانشجويان دانشگاه آزاد به دين دارد.

فصل دوم
پيشينه تحقيق
بررسي آثار و پژوهش هاي انجام شده
* زواريان، زهرا/ نيك خواه ناهيد/ مهدي پور، سهيلا/ جايگاه مذهب در اعتقاد عملي جوانان
اين تحقيق به بررسي ميزان شناخت و نحوه برداشت جوانان از مذهب مي پردازد و اين كه جوانان تا چه اندازه با دين آشنايند و دين تا چه حد در عملكرد و زندگي روزمره آنان مؤثر است.
جمعيت نمونه تحقيقي حدود 700 نفر از دانش آموزان دبيرستانهاي دخترانه و پسرانه مناطق مختلف شهر تهران بوده اند.
مهم ترين يافته هاي تحقيق عبارتند از:
1- 95 درصد پاسخگويان وجود خدا را با ور داشته و نسبت به خداوند ابراز علاقه و دوستي كرده اند در حالي كه تنها 76 درصد قيامت را باور داشته اند.
2- 71 درصد پاسخگويان نقش مذهب را در زندگي مثبت دانسته و نسبت كساني كه اسلام را دين كاملي تلقي كرده اند تنها 54 درصد بوده اند.
3- تنها 51 درصد پاسخگويان اعمال مذهبي را انجام مي دهند 67 درصد نماز مي خوانند كه از اين نسبت 32 درصد از روي عادت يا اجبار نماز مي خوانند گرايش به مطالعه كتابهاي مذهبي 16 درصد است.
4- 34 درصد پاسخگويان اعمال خلاف مذهب انجام مي دهد .
5- 67 درصد پاسخگويان اطلاعات مذهبي خود را ناكافي اعلام كرده اند.
نتيجه گيري نهايي محققين آن است كه عملكرد ديني و رعايت اصول مذهبي كاهش چشمگير داشته ونگرش جوانان نسبت به مذهب سطحي موردي و بدون شناخت فلسفه مذهب و احكام ديني است علت نگرش به دين از نظر محققين و براساس نتايج تحقيقي، ناكافي مبلغين ديني در معرفي و تفهيم درست دين و از سوي ديگر عدم ارضاي نيازهاي اوليه جوانان است.
* رونقي، مرضيه، بررسي تأثيرنگرش هاي ديني بر نحوه عملكرد اقتصادي
گروه هاي اجتماعي مختلف (بازاريان)، پايان نامه كارشناس ارشد جامعه شناسي، به راهنمايي غلامعباس توسلي، دانشگاه تهران
محقق نگرش به دين دارد در سه سطح مردي، نهادي، اجتماعي مورد بررسي قرار داده و شاخص هايي نظير شناخت از افراد مذهبي جامعه، علائق مذهبي پاسخگو ميزان دغدغه ديني پاسخگو، حضور در مساجد زيارتگاه ها از نظر پاسخگويان را سنجيده است نحوه عملكرد اقتصادي نيز با شاخص هايي نظير قناعت اقتصادي، فعاليت اقتصادي فردي يا گروهي، اهميت پول در زندگي و رابطه با افراد پولدار غير متدين اندازه گيري شده است. نمونه تحقيق شامل 228 واحد تجاري در بازار تهران است كه با روش نمونه گيري چند مرحله اي انتخاب شده اند. نتايج تحقيق نشان مي دهد كه:
اولاً: افراد در سنين مختلف نگرش هاي ديني متفاوتي دارند.
ثانياً: بين نگرش هاي ديني در سنين مختلف و نحوه عملكرد اقتصادي افراد رابطه وجود دارد در واقع شكل گيري نحوه خاصي از عملكرد اقتصادي نمي تواند به دور از چارچوب اعتقادات ديني افراد مورد بررسي قرار گيرد.
ثالثاً: سن و سابقه در نحوه عملكرد اقتصادي اثر مي گذارند يعني افراد واقع در سنين بالاتر و داراي سابقه بيشتر در عملكرد اقتصادي خود بيشتر شؤن و ضوابط ديني را رعايت مي كنند.
* صباغ پور/ علي اصغر، بررسي نگرش هاي سياسي مذهبي جوانان
دكور تهراني (22-17 ساله) و عوامل مؤثر بر شكل گيري آن، پايان نامه كارشناسي ارشد جامعه شناسي، به راهنمايي غلامعباس توسلي، دانشگاه تربيت مدرس
چكيده تحقيق بر روي 226 نفر در منطقه شمال و جنوب تهران انجام شده است. تحليل يافته ها با استفاده از روش هاي آمار توصيفي نظير توزيع فراواني و هيستوگرام و آمار استنباطي شامل ضريب همبستگي پيرسون، تا اوبي، كاما، كرامر، آزمون كي دو و نيز تحليل واريانس و تحليل رگرسيون چند متغيري صورت گرفته است.
نگرش مذهبي بر اساس شاخص هاي زير بررسي شده:
1- ميزان شناخت افراد مذهبي جامعه
2- علاقه و رجحانهاي مذهبي پاسخگو
3- ميزان اطلاعات و آگاهي هاي مذهبي پاسخگو
4- ميزان دين حسي پاسخگو (به معناي واكنش پاسخگو نسبت به كساني كه تفاوت مذهبي با آنان دارند كه با طيف بوگاردوس سنجيده شده است.)
5- ميزان گرايش پاسخگو به مشاركت در امور ديني
6- نگرش جوانان نسبت به كيفيت حجاب بانوان
يافته هاي تحقيق بيانگر آن است كه نگرش هاي مذهبي (و البته نگرش هاي سياسي) جوانان در هر دو منطقه شمال و جنوب تهران در حد اندكي قرار دارد. به نظر محقق دليل را بايد در مشكلات و نيازهاي اساسي معيشتي جوانان، دلزدگي جوانان از مذهب به دليل نوع تبليغات حكومتي، اشتغال به تحصيل، ورزش و هنر و اشباع ذهن و عاطفه جوانان به وسيله مقولات جستجو نمود. از ديگر نتايج تحقيق آن كه در شمال و جنوب تهران،بعد عاطفي نگرش هاي مذهبي در رتبه اول، بعد رفتاري دررتبه دوم و بعد شناختي در ربته سوم قرار گرفته است. البته بعد رفتاري نگرش در جنوب تهران قوي تر از شمال تهران است.
* مرجايي سيد هادي، بررسي ميزان دين گرايي و ايمان ديني در بين دانشگاهيان، شوراي عالي انقلاب فرهنگي با كمك جهاد دانشگاهي تهران 1379
پژوهش مذكور ضمن سنجش اعتقادات ديني دانشجويان دانشگاه هاي تهران با تكيه بر بعد فردي دينداري، جهت گيري دانشجويان را در قالب گونه آماري (idealtype) دو گرايانه شامل جهت گيري بنياد گرايانه و سكولاريتي (عرقي گرايانه) بررسي كرده است.
جامعه آماري اين پژوهش مشتمل بر 600 نفر از دانشجويان دانشگاه هاي دولتي و آزاد اسلامي شهر تهران كه به شيوه نمونه گيري خوشه اي چند مرحله اي انتخاب شده بودند مي باشد.
يافته هاي نشان داده به لحاظ اعتقادات ديني، يعني رعايت شعائر و مناسك ديني كه بر جنبه فردي دينداري دلالت دارد دانشجويان در وضعيت نسبتا مطلوبي قرار دارند به نحوي كه اعتقادات ديني 78 درصد آنها در سطح متوسط به بالا ارزيابي شده است. ولي در بخش جهت گيري ديني تفاوت ها قابل توجه تر است. در اين بخش چهار عامل تعامل دين، سياست ، تعامل دين و دنيا، دين و علماي ديني و تكثير گرايي سنجيده شده ميزان جهت گيري سكولاريتي دانشجويان به ترتيب 5/36%، 16%، 5/43%، 6/48% بوده است.
نتايج بدست آمده از نه گويه اي كه جهت گيري دانشجويان در عرصه دين و سياست را ارزيابي كرده اند نشان مي دهد. در مجموع حدود 36 درصد دانشجويان درباره رابطه دين و سياست جهت گيري سكولاريتي و حدود 35 درصد جهت گيري بنياد گرايانه داشته اند. محقق نتيجه مي گيرد با توجه به اين كه دانشجويان در جهت گيري درباره اين موضوع به دو طيف كاملا مساوي با دو جهت گيري متعارض تقسيم شده اند شكاف ا عتقادي بوجود آمده در جامعه دانشگاهي ناشي از اعتقادات دانشجويان به مناسك و شعائر نيست بلكه محل تعارض و اختلاف در نوع برداشت بنياد گرايانه يا سكولاريتي از مبادي در عرصه سياست است هم چنين 16 درصد دانشجويان درباره تعامل دين ودنيا داراي جهت گيري سكولاريتي و 45 درصد داراي جهت گيري بنيادگرايانه اند.
* بررسي گرايش هاي ديني دانشجويان، معاونت فرهنگي جهاد دانشگاهي دانشگاه اصفهان 1375
جامعه آماري 958 نفر از دانشجويان دانشگاه هاي اصفهان (علوم پزشكي، صنعتي اصفهان و دانشگاه اصفهان) بوده اند.
پرسش محوري پژوهش اين بوده است كه آيا با تحولات و نوسازي هايي كه در دو دهه پس از انقلاب صورت گرفته اعتقادات ديني دانشجويان سكولار شده يا خير؟ پژوهشگران اين بررسي جهت سنجش سكولاريسم ابتدا از بعد نظري يك سنخ شناسي عرضه نمودند و ميزان پايبندي و اعتقادات ديني را بر روي پيوستاري كه يكسوي آن بي ديني (معاند) و سوي ديگر مسلمان انقلابي قرار داشت بررسي كردند. يافته هاي تحقيق نشان داد كه 2/71% دانشجويان در حد مسلمانان انقلابي، 7/64% مسلمان روشنفكر، 4/56% مسلمان سنتي، 3/43 مسلمان علم زده، 6/40% مسلمان حجيته اي ، 5/16% بي دين )معاند) 16% مسلمان اسمي و 1/13% به دين بي اعتنا بوده اند. به اين معنا كه دخالت دين در دنيا را امري پسنديده و مقبول دانسته اند بررسي عامل سوم نشان داد كه 5/43 درصد پاسخگويان ديدگاه سكولاريتي و 1/26 درصد جهت گيري بنياد گرايانه دارند. بنابراين بخش قابل توجهي به جايگاه برتر و ممتاز علماي دين و نهاد روحانيت ترديد دارند و براساس ديدگاه سكولاريتي معتقد به تقدس زدايي از علماي دين و نهاد روحانيت هستند.
توزيع نظرات پيرامون عامل چهارم نيز نشان مي دهد كه 486 درصد دانشجويان جهت گيري سكولاريتي و 17 درصد جهت گيري بنياد گرايانه دارند. اين عامل (انحصار گرايي ديني) مشتمل بر دو بعدديني (سنجش حقانيت دين اسلام نسبت به ساير اديان) ودرون ديني (حقانيت مذهب شيعه نسبت به ساير مذاهب) است به لحاظ سنخ شناسي تجربي عرصه هاي مختلفي كه در آن از غلظت بنياد گرايي كاسته شده و به دامنه تفكرات سكولاريتي افزوده شده به ترتيب اهميت عبارتند از: تعامل دين با ساير مذاهب و اديان (تكثر گرايي ديني) تعامل ديني و علماي ديني، تعامل دين و سياست و تعامل دين با امور دنيا و عقلانيت.
* بلالي- اسماعيل، سنجش گرايش ديني دانشجويان روزانه دانشگاه تبريز و بررسي نقش يادگيري اجتماعي در آن 1377
محقق در اين پژوهش با استفاده از روش مطالعه پيمايشي و با بهره گيري از 45 گويه به سنجش ميزان گرايش ديني 325 نفر از دانشجويان پرداخته است. مجموعه گويه ها از طريق تحليل عاملي به سه بعد اساسي شامل اعتقاد ديني، آمادگي رفتاري ديني و شناخت دين دلالت مي كنند. ضرايب مربوط به روايي مقياس ها براي بعد اول 80% ، بعد دوم 85% و بعد سوم 86% گزارش شده است.
يافته هاي تحقيق نشان دادكه بين اعتقاد ديني و آمادگي رفتاري ديني و جنسيت تفاوت معني داري وجود دارد بدين ترتيب كه بعد اعتقاد ديني دانشجويان دختر نسبت به پسر بيشتر است ولي در بعد آمادگي رفتاري نمره مردان بيش از زنان است و در بعد شناختي تفاوتي بين دو جنس وجود ندارد.
تحليل ها رگرسيوني متغيرهاي مستقل مطالعه فوق با ابعاد اعتقاد و ديني نشان دهنده وجود رابطه بين اعتقاد ديني با نوع الگوي مذهبي، نوع دوستان، ارزيابي فرد از اطلاعات منابع ديني، هم اتاقي هاي فرد، ارزيابي وي از اطلاعات خود و مذهبي بودن مادر و پدر اوست.
* علي اسدي و مهدي بركشي و منوچهر محسني تحقيقي با عنوان گرايش هاي فرهنگي و نگرش هاي اجتماعي در ايران، انجام داده كه رفتارهاي مذهبي مورد مطالعه قرار گرفته در اين پژوهش عبارت بوده است از: نماز، روزه، نذر و نياز، خمس و زكات، زيارت اهل قبور، شركت در هيأت هاي مذهبي، نماز رايجترين رفتار مذهبي بوده كه با كاهش سن از عموميت آن كاسته مي شده و روزه دومين رفتار رايج بوده كه با افزايش سن بر عموميت آن افزوده مي گشته است.
* دكتر منوچهر محسني تحقيقي با عنوان بررسي آگاهي ها، نگرش ها و رفتارهاي اجتماعي و فرهنگي در ايران در 1374 انجام داده كه در اين تحقيق رفتارهاي مذهبي از قبيل: شركت در مجالس روضه خواني، شركت در نماز جماعت، زيارت اماكن مذهبي، از قبيل: شركت در مجالس روضه خواني،شركت در نماز جماعت، زيات اماكن مذهبي، نذر و نياز، رفتن به دعاي كميل و پرداخت فطريه را مورد مطالعه قرار داده است. نتايج بدست آمده حاكي از آن است كه جوانان كم تر از همه در مراسم و مجالس روضه خواني شركت مي كردها ند كه با بالا رفتن سن بر تعداد شركت كنندگان افزوده مي شده است. و اين مطلب در مورد رفتن به مساجد و زيارت زنان به مساجد مي رفته اند. شركت دانشجويان و محصلين درنماز جماعت بسيار اندك بوده، زنان بيش از مردان به زيارت امكان مذهبي مي رفته اند و كلاً افراد ميانسال بيش از ساير گروه هاي سني به زيارت مي رفته اند.
* دكتر فريده آل آقا. تحقيقي با عنوان “وضع موجود فرهنگ عمومي بزرگسالان را در چهار استان كرمانشاه، هرمزگان يزد و آذربايجان شرقي” انجام داده كه در اين تحقيق به بخشي از باورهاي مذهبي و دستورات اجتماعي اسلام نيز توجه كرده است. به طوري كه 6/46% موافق بوده اند كه مسلمانان واقعي كسي است كه نماز بخواند و روزه بگيرد، 8/35% نيز مخالف اين امر بوده اند و 6/17 نظر خاطي نداشته اند. 100% پاسخگويان دستورات اسلامي را يك روش صحيح زندگي دانسته اند. ميانگين باورهاي مذهبي در بين زنان و مردان تفاوت معنا داري نداشته است. اما در گروه هاي سني 20 تا 29 سال كم تر از گروه 30 تا 39 و معادل گروه سني 40 تا 49 سال بوده است.
* محمد رضا طالبان، تحقيقي با عنوان “سنجش دينداري و گرايش جوانان دانش آموز به نماز در منطقه 5تهران در سال 1377 انجام داده كه در اين تحقيق دينداري با سه بعد اعتقادي (اعتقاد به خدا و معاد) مناسكي (نماز) متعهد مذهبي يا اهميت دين در زندگي (اهميت خدا در زندگي) سنجيده شده است.
نتايج به دست آمده نشان مي دهند كه بين گرايش به نماز، پايبندي به نماز، اعتقادات ديني و تعهد ديني ضريب همبستگي بالايي وجود داشته است چهار عامل جنس (به نفع پسران) نوع مدرسه ( به نفع مدارس دولتي) سواد پدر ومادر (به نفع زير ديپلم) بر گرايش به نماز مؤثر بوده است.
بر بعد مناسكي دو عامل جنس (به نفع پسران) سواد پدر و مادر ( به نفع زير ديپلم) تأثير معنا داري داشته است.
* محمودي، مهري/ رابطه قشر بندي اجتماعي وگرايشات و رفتارهاي ديني در شهر تهران، پايان نامه كارشناسي ارشد رشته جامعه شناسي، به راهنمايي عماد افروغ دانشگاه تربيت مدرس، 1378.
تحقيق به بررسي رابطه بين قشر بندي اجتماعي به عنوان متغير مستقل با متغيرهاي دانش ديني، باور ديني، گرايش ديني، حس ديني، تجربه ديني و رفتار ديني به مثابه متغيرهاي وابسته پرداخته است. جامعه آماري تحقيق ساكنان سه منطقه پانزده هشت و يك تهران مي باشند كه 240 نفر به شيوه طبقه اي غير متناسب از هر منطقه انتخاب شدند براي تحليل داده ها از فراواني، مقايسه ميانگين ها و رگرسيون دو متغير و چند متغيره استفاده شده است . نتايج تحقيق به اختصار نشان مي دهد كه :
اولاً: بين متغير (محل زندگي با باور ديني، حس ديني و رفتار ديني رابطه مثبت برقرار است.
ثانيا: بين متغير سواد با باور ديني، حس ديني و رفتار ديني رابطه معكوس برقرار است يعني اقشار با سواد تر جامعه از نظر سه مؤلفه ياد شده گرايش ديني در سطح پائين تري قرار دارند.
* عظيمي هاشمي، مژگان/ بررسي نگرش جوانان مشهد به دين
اين پژوهش از نظر زماني مطالعه اي قطعي است و نگرش جوانان شهر مشهد به دين و دو نسخ نگرشي (سكولار و غير سكولار) را در برهه مشخصي از زمان مورد بررسي قرار مي دهد. هم چنين مطالعه اي پنهانگر است و قصد دارد با مطالعه نمونه اي معرف، يافته هاي آن را با كران خطا و سطح اطمينان مشخص به جامعه آماري جوانان(29-19 ساله ساكن در شهر مشهد) تعميم دهه واحد تحليل فرد است و سطح تحقيق اكتشافي و در سطح توصيف و طبقه بندي است بنابراين درصدد تبيين عوامل مؤثر بر نوع نگرش هاي نمي باشد.
از آنجا كه پژوهش حاضر در سحط توصيف و طبقه بندي است لذا در صدد بررسي فرضيه يا روابط بين متغيرهاي مستقل يا وابسته نمي باشد متغير اساسي پژوهش حاضر نگرش حوانان 29-19 سال به دين است و تغييرات نگرش بر اساس چند متغير پيشينه اي (سن)، جنس، خاستگاه اجتماعي يا محل تولد) و متغيرهاي منابع كسب اطلاعات ديني، تبليغات و عملكرد حكومت ديني، پايپندي ديني يا دينداري خانواده ودوستان صميمي كه در واقع پيامد نوع نگرش به دين مي باشد طبقه بندي خواهد شد بر اساس تعاريف مفهومي از نگرش،نگرش به هر موضوع يا پديده داراي سه وجه شناختي و عاطفي و آمادگي رفتاري است و هر يك از اجزاي نگرش نيز از حيث شدت و پيچيدگي قابل تفكيك مي باشند.
نتايج حاصل از بررسي سه وجه شناختي، عاطفي و آمادگي رفتاري در اين تحقيق نشان داد كه موضوع عاطفي يا احساسي جوانان در برابر دين بيش از بعد شناختي سمت و سوي مثبت دارد به طوري كه 96 درصد بر اساس مقياس حاضر عاطفه مثبت يا كلام مثبت، 3 درصد بينا بين و فقط 1 درصد موضوع منفي اتخاذ كرده اند. بررسي همسويي وجوه نگرش افراد از طريق روش تحليل خودشه نشان داد سه وجه نگرش در بين 55 درصد نمونه كاملا همسو و هماهنگ است و 45 درصد باقي مانده الگوي نگرشي كاملا همسويي نداشته و برخي از وجوه جنبه قوي تر يا ضعيف تر دارد. در مقايسه با تحقيقات پيشين، با اين كه ابزار سنجش و مؤلفه هاي نگرش به دين و هم چنين جامعه آماري اين بررسي متفاوت است اما از نظر رتبه وجوه سه گانه نگرش در تحقيق نگرش هاي سياسي مذهبي جوانان تهراني نيز نتيجه تا حدودي مشابه بدست آمده و بعد عاطفي نگرش در رتبه اول بعد رفتاري در رتبه دوم و بعد شناختي مرتبه سوم را داشته است.
* شرفي، ابوالفضل، بررسي تطبيقي فضاي مفهومي دين ورزي در بين دانشجويان دانشگاه فردوسي وطلاب شهر مشهد 1381
اين تحقيق از نوع پيمايشي و ميداني است كه اطلاعات آن از طريق پرسش نامه گردآوري شده است. جامعه آماري در اين پژوهش شامل دو گروه مي شود:
1- دانشجويان ترم8 كارشناسي، كارشناسي ارشد ودكتر در دانشگاه فردوسي مشهد
2- طلابي كه سطح تحصيلات آنها بيشتر از پايه سوم بوده است در شهر مشهد.
چكيده: پژوهش حاضر به بررسي ابعاد چندگانه اعتقادي، فكري يا عقلي، تجربي آييني و بعد استنتاجي يا پيامدي در حوزه دين مي پردازد كه يافته هاي حاصل از تحقيق نتايج را در پي داشته است فضاي مفهومي دين ورزي نه يك تصور و ادراك واحد بلكه طيفي از تصورات و ادراكات را شامل مي شود كه از كفر مطلق تا بينش سنتي ديني كه بر جامعه حاكم است ادامه دارد.
با توجه به اين كه ميانگين فضاي مفهومي دين ورزي بالاي حد متوسط است مي توان گفت: تصويري كه پاسخگويان به طور كلي از دين ورزي مطلوب ارايه كرده اند با بينش سنتي ديني فاصله كمي داشته و بيشتر تصويري محافظه كارانه بوده است.
نوع تحصيلات (حوزوي يا دانشگاهي) بيشترين تأثير را برفضاي مفهومي دين ورزي داشته است. بطوري كه تصوري كه دانشجويان از دين ورزي مطلوب داشته اند فاصله بيشتري يا بينش سنتي ديني داشته تا تصويري كه طلاب از دين ورزي مطلوب داشته اند. تأثير گذاري معكوس محل زندگي ودرآمد سرانه خانوار بر تصور سنتي از دين ورزي نشان مي دهد كه تصور غير سنتي از دين ورزي يك فرايند اجتماعي است كه ازقشرهاي بالاي جامعه شروع شده و به تدريج در قشرهاي پايين جامعه اشاعه مي يابد.
ميزان احساس بي عدالتي نسبي با تصور سنتي از دين ورزي رابطه معكوس داشته است يعني هر چقدر افراد احساس بي عدالتي بيشتري كرده، تصور غير سنتي تري از دين ورزي داشته اند. از آنجا كه پايگاه اجتماعي (شامل: وضعيت اشتغال، درآمد سرانه و محل زندگي) با ميزان احساس بي عدالتي نسبي رابطه مستقيمي داشته بطوري كه با ارتقاء سطح زندگي، بر ميزان احساس بي عدالتي نسبي افزوده شده است. بنابراين تنها تأكيد كردن بر ارتقاء سطح زندگي در جامعه نه تنها از ميزان احساس بي عدالتي نسبي نمي كاهد بلكه بر ميزان آن به شدت مي افزايد.
پژوهش هاي انجام شده در خارج از كشور
* چارلز گلاك و رودني استارك در آمريكا پژوهشي انجام دادند كه در كتاب سه جلدي (پارسايي آمريكايي و ماهيت تعهدات ديني) منتشر شد.
آنها به اين نتيجه رسيدند كه مسيحيان آمريكا از استوار ترين و بنيادي ترين امور ديني خود پنداشت هاي متفاوتي دارند و تنوع پنداشت ها حتي در بين فرقه هاي مختلف مذهب پروستتان نيز خيلي شديدتر است.
55% پوتستانها و 54% كاتوليك ها عبادت و نماز را عامل رستگاري مي دانسته اند ولي در مقابل 16% پروتستانها و 23% كاتوليك ها عضويت در كليسا را عامل رستگاري قلمداد مي كرده اند. اكثريت افراد (به خصوص جوانان و تحصيل كرده هاي بزرگسال، آموزه هاي سنتي ايمان مسيحي، نظير: معجزات مسيح ، پس از مرگ، وعده هاي بازگشت و ظهور صبح، تولد مسيح از دوشيزه و وجود شيطان را رد كرده و نپذيرفته اند.
فصل سوم
تعاريف مفاهيم و متغيرهاي اساسي تحقيق:
1- تعريف دين:
معناي اعتقاد به يك ارائه تعريف جامع و مانع از دين مشكل است.ولي برخي گفته اند دين به دانسته اند. گروهي ديگر گفته اند: دين امر قدسي است.عده اي آن را: ايمان به موجودات روحاني دين 1- بشتري كه شايسته اطاعت و عبادت است و عبارت است از ايمان به يك يا چند نيروي فوق عبارت است از يك تداوم مشترك و الزام آور از باورها و اعمال كه به كارهاي مقدس يعني آن دسته از چيزهايي كه جدا و محترم و مقدس هستند مربوط مي شوند. (فصل نامه تخصصي جامعه شناسي دين دكتر آشفته تهراني ص 20)
نماز:
در همه اديان گذشته و در هر شريعت و ملتي بوده است زيرا كه انبياء با الف و لام بيان شده و جمع با لام اعاذه عموم مي كند آخرين وصيت پيامبران در دم رفتن به امت خود سفارش به نماز بوده است. بديهي است از اين تفكر كه نماز يگانه هدف و متبلور پيامبران بوده علاوه بر آن كه در دوران بعثت خود او مقام و فضيلت آن مردم را با خبر مي نمودند در حين به هنگام رخت بر بستن از اين عالم سفارشهاي اكيدي درباره نماز به امت خود مي كردند و اين خود برترين دليل بر اهميت نماز مي باشد.
قرآن يكي از اسرار نماز را ياد خداوند ذكر مي كند زيرا انسان در زندگي اين جهان با توجه به عوامل غافل كنند نياز به يادآوري و تذكر دارد. به اين معني كه زندگي بشر دريايي بي پاياني است كه بدون ياد خدا گمراه كننده است و بشر را به هلاكت مي كشاند.
ملكه صلوه در قران به چهار معني استعمال شده است كه در مجموع البحرين به آن اشاره آورده است:
به معني دعاء معني نماز واجب شده، معني ترحم، معني دين
مفهوم لغوي حجاب
حجب و حجاب هر دو مصدر و به معني پنهان كردن است. “امرئه محجوبه” زني كه پوشانيده است. كلمه حجاب به معني پرنده يا حائل ميان دو چيز است.
“و من بيننا و بينك حجاب” (صوره فصلت آيه 5) و بين ما و شما پرده اي است يا ممنوعيت يا فاصله يا چيز پنهان شده اي.” كلا انهم عن ربهم يومئذ لمحجوبون” (سوره الطففين آيه 15)
همانا آنان از پروردگارشان در اين روز، پوشيده اند. و ما كان لبشر ان يكلمه الله و حيا او من وراء حجاب اويرسل رسولا فيوحي باذنه ما يشاء انه علي حكيم (سوره ي شوري آيه 51)
و نبوده است بشري را كه گويدش خدا مگر سروشي يا از پشت پرده يا فرستد پيكي، پس وحي كند به دستورش آنچه خواهد همانا اوست بلند مرتبه و حكيم. “اذا قرات القرآن جعلنا بينك و بين الذين لايومنون بالاخره حجابا مستورا” (سورا اسراء آيه 45)
و هنگامي كه قرآن قرائت مي كني بين تو و آنان كه ايمان به آخرت ندارند حائلي ( پرده اي يا پنهان شده اي) قرار داديم. چون مستورا صفت حجاب است لذا اين حجاب غير مريي است: مثل مؤمن و غير مؤمن يا عالم و غير عالم با آنكه كنار هم اند از هم بيگانه اند و فاصله زياد دارند و به زبان هم آشنا نيستند و احوالات و اموراتشان از هم پنهان است لذا تعبير شد به اينكه ميانشان پرده نامريي وجود دارد كه آنها را از هم جدا مي كند.
بنابراين كلمه حجاب در قرآن كريم همه جا پنهان كردن پوشش يا امر پنهاني، فاصله يا پرده اي پوشاننده يا حائل ميان دو چيز به كار رفته است. او اذا سئلتموهن متاعا فاسئلوهن من وراء حجاب (سوره احزاب آيه 32) چون از زنان پيامبر متاعي خواستيد از پس پوشش بخواهيد. حجاب غير از لباس است. گاهي لباس حجاب تلقي مي شود ولي كلاً حجاب به لباس گفته نمي شود.
2- مفهوم اصطلاحي حجاب:
– حجاب در اصطلاح يعني پوشاندن تمام بدن (بجز گردن صورت، دستها تا مچ و پاها تا مچ) براي زن و پايين ناف و زانو يا قسمت ضخيم ران، براي مرد در مقابل ناظر نا محرم به شرطي كه هر كدام از آنها بالغ، آزاد و مختار باشند و ضرورتي و نيازي به كشف پيدا نشود.
اسلام با قاطعيت معتقد است كه پوشش، امنيت زن را در جامعه فراهم مي سازد و در حريم پوشش است كه مي توان با خيالي آسوده به جامعه آمده و به فعاليت پرداخت و در سنگر حجاب حضور يعني خود را در ابعاد مختلف اجتماع تحقق بخشيد.
نظريه رفاه اقتصادي
تعريف رفاه اقتصادي جامعه- تابع رفاه جامعه با فرض توابع مطلوبيت مستقل شرايط نهايي براي رفاه اقتصادي جامعه- رفاه اقتصادي جامعه اسلامي با ملاحظه انفاقات و صدقات بعنوان ابزارهاي ارشادي در توزيع محدود درآمدها و مصرف- هزينه و منافع اجتماعي – تأثير اجراي ضوابط اسراف، اتلاف و لاضرر بر رفاه جامعه.
تعريف معلومات ديني
معلومات يا دانش ديني شامل اصول عقايد، اطلاعات تاريخي و آگاهي هاي لازم از تكاليف شرعي و آداب عبادي مي باشد. در عين حال بايد توجه داشت كه به جاي دغدغه و اهتمام ديني فرد قدرت حافظه او مورد سنجش قرار نگرفته باشد.
مفاهيم و متغيرهاي اساسي تحقيق:
– كليه تعاريف از دين
– پايبندي به دين
– فضاي اسلامي: منظور از فضاي اسلامي در اين تحقيق جو فكري و فرهنگي حاكم در مكان يا محيط خاصي است كه در اين تحقيق محيط دانشگاه مورد توجه است.
– پوشش
– حجاب اسلامي
– مطالعه مذهبي
– رفاه اقتصادي: منظور از رفاه اقتصادي در اين تحقيق ميزان برخورداري از امكانات اقتصادي و تسهيلاتي است كه به ارتقاء سطح كيفي زندگي كمك مي كند.
بررسي آراء ونظريات مربوط به دين و دينداري:
– دين از ديدگاه



قیمت: تومان


پاسخ دهید